We wachten af

Het is alweer bijna drie maanden geleden dat we een nieuwe Tweede Kamer kozen, en nog steeds hebben we geen nieuwe regering. Voor zover de eerste belofte die Rutte niet kan houden, hij wilde immers op 1 juli zijn eerste kabinet kunnen laten zien. En of de huidige besprekingen tot een stabiele regering zullen leiden? Er wordt gezegd dat we begin volgende week een akkoord kunnen verwachten, maar de steeds sterker wordende kritiek vanuit het CDA doet anders vermoeden. Uitspraken zoals die van Wilders op twitter kunnen niet behulpzaam zijn. Hij twitterde vanochtend dat hij de CDA-voorzitter maar een zeur vond. Het kan toch niet zo zijn dat het CDA dit allemaal maar laat gebeuren. Verhagen lijkt heel ver te willen gaan voor dit akkoord, maar ook hij zal toch ergens een grens moeten trekken. Als Wilders zich niet eens tijdens onderhandelingen kan gedragen, wat staat ons dan nog te wachten? Dit kabinet lijkt op voorhand al gedoemd te mislukken en het CDA lijkt een hoge prijs te gaan betalen. De vraag is wie er uiteindelijk gaat profiteren. We wachten maar weer af.

Formatiewatch

'De besprekingen zijn in woelig vaarwater, maar de kans is nog steeds groot dat de partijen er samen uit gaan komen'. Dat is het formatienieuws van de dag en daar moeten we het maar mee doen. 'Nog twee of drie weken onderhandelen', meldt een andere bron, maar waar dat nou op gebaseerd is, is me ook niet erg duidelijk. De besprekingen vinden plaats op geheime lokaties, of anders in ieder geval buiten bereik van camera's en/of andere pers. Ze vinden plaats ver weg van de gewone wereld, die intussen niet stilstaat. In die gewone wereld beginnen de negatieve geluiden over de te vormen regering hand over hand toe te nemen. Een gedeelte van de CDA aanhang laat steeds duidelijker horen dat ze zich niet in een samenwerking met de PVV kunnen vinden. Dit deel wordt hier steeds vaker in gesteund door oude CDA prominenten en zoekt nadrukkelijk de pers. Verhagen geeft naar buiten de indruk hier niet door beinvloed te worden of verontrust door te raken, maar dat het rommelt binnen het CDA is niet te ontkennen. Is hier een afsplitsing in de maak? De afstand tussen de CDA-top en de afdelingen in het land lijkt groter en groter te worden. Verhagen doet alsof er niets aan de hand is, maar zal op den duur toch onder ogen moeten zien dat de partij onder zijn handen verkruimelt. Wellicht is hij in de veronderstelling dat dit vanzelf goed komt als er eenmaal geregeerd wordt. Mij geeft hij het gevoel de feeling met zijn achterban volledig kwijt te zijn. En dan is daar nog Geert Wilders die, onderhandelingen of niet, van zich laat horen in de Ground Zero moskee discussie. Die discussie wordt inmiddels wereldwijd gevoerd en wordt door Wilders aangegrepen om zijn anti-Islam standpunten meer kracht bij te zetten. Dat het niet om een moskee gaat, maar om een cultureel centrum met gebedsruimte, en dat de afstand hiervan tot Ground Zero net zo groot is als van de Dam naar de Herengracht lijkt Wilders niet te deren. Dat hij midden in onderhandelingen zit waarin zijn standpunten over de Islam weleens gevoelig zouden kunnen liggen deert hem blijkbaar evenmin. Sterker nog, hij geeft er Nederland een voorproefje mee van wat we kunnen verwachten als de PVV mee gaat bepalen in een gedoogrol. Wilders blijft doen wat hij wil, blijft zeggen wat hij wil en brengt zijn beoogde partners al in verlegenheid voordat er een akkoord is. Het enige wat voor Wilders pleit is dat hij hierin eerlijk en duidelijk is. Verhagen en Rutte zijn inmiddels angstvallig stil. Als dat net zo bepalend is van wat we kunnen gaan verwachten van de komende regering, dan stemt mij dat niet vrolijk. De spagaat waarin Nederland zich gemanouvreerd heeft na de laatste verkiezingen lijkt een noodzakelijk kwaad tot gevolg te hebben: als Wilders nu buitenspel zou komen te staan zou de PVV alleen maar verder doorgroeien en zou er na volgende verkiezingen helemaal een onhoudbare situatie ontstaan, dus zal hij voorlopig mee moeten blijven doen. Alleen dan is er een goede kans dat Nederland uiteindelijk weer bij zinnen komt en er hopelijk een groep politici opstaat die "gewoon" het land wil regeren, naar beste kunnen, en uit volle overtuiging. Al dit gedoe, ik voel me niet vertegenwoordigd en ben het meer dan zat.

Snuffelen, dansen en spelen

Er wordt gesnuffeld, om elkaar heen gedanst en er worden spelletjes gespeeld: de formatie is buitengewoon ingewikkeld en lijkt niet echt op te schieten. De meeste opties zijn inmiddels op tafel geweest en de eerste, voorspelbare, reacties zijn achter de rug. Verhagen blokkeerde rechts, Rutte paars+ en Cohen zag een middenkabinet niet zitten. De laatste kwam nog wel met een eigen idee, een zogenaamde regenboogcoalitie, maar dit werd al weggeveegd voordat er werkelijk over gesproken kon worden. Onderhandelingsexperts domineren inmiddels het nieuws, waardoor de nadruk eens te meer komt te liggen op het proces van de formatie. Voorlopig gaat het dus meer over proces dan inhoud, over ego's en achterban. Hoezeer politici ook hun best doen ons anders te laten geloven. Verhagen is hiervan nog wel het duidelijkste voorbeeld: hij gaf aan niet mee te willen onderhandelen met rechts uit een soort van bescheidenheid over de verkiezingsuitslag, maar liet dit argument varen toen de optie VVD-PvdA-CDA op tafel kwam. Een journalist stelde hier nog wel een vraag over, maar hij kreeg een antwoord dat bestond uit heel veel woorden en dat eigenlijk niets zei. Eerlijkheid en openheid is weer ver te zoeken bij het CDA, of in ieder geval bij Verhagen. Bij mij roept al dit gedraai, gespeel en gesnuffel irritatie op. Ik snap dat een dergelijk proces niet te voeren is in alle openheid, maar de geheimzinnigheid en driedubbele agenda's die er nu omheen hangen geven mij als kiezer precies het gevoel dat ik niet zou moeten hebben: buitenspel staan. Misschien moet ik er gewoon even geen aandacht aan besteden en weer opletten als er daadwerkelijk iets gebeurt.

De eerste ronde is voor het CDA

Na de uitslag van 9 juni was een coalitiemogelijkheid van VVD, PVV en CDA in eerste instantie de meest voor de hand liggende. Met de groei van zowel de VVD als de PVV heeft een groot deel van Nederland laten zien een toenemende behoefte te hebben aan een rechts geluid. Een rechtse coalitie zou dan ook passen bij een dergelijke uitslag. Hiervoor was het CDA nodig, VVD en PVV behalen immers samen geen meerderheid. Verhagen weigert echter aan te schuiven bij de onderhandelingen. Hij geeft te pas en te onpas aan dat het CDA bescheidenheid en terughoudendheid in acht moet nemen na de voor het CDA desastreuze verkiezingsuitslag. Vanuit deze positie vindt hij het noodzakelijk dat VVD en PVV het eerst samen op hoofdlijnen eens worden voordat het zinnig zou zijn voor het CDA om mee te praten. Hiermee draait Verhagen de rollen glorieus om: onder het mom van bescheidenheid, een woord dat Verhagen sowieso niet past, heeft hij de touwtjes bij de coalitievorming volledig in handen. Hij houdt hiermee zijn rug recht voor zijn achterban: deze heeft immers duidelijk laten weten niet zondermeer akkoord te gaan met een samenwerking met de PVV. Tegelijkertijd heeft Verhagen geen enkele deur voor het CDA als coalitiepartner gesloten. De kans is immers groot dat andere mogelijkheden ook gefrustreerd gaan worden, het zij door de VVD (paars+), het zij door de PvdA (grijs: CDA-VVD-PvdA). Wanneer dit gebeurt komt de eerste optie weer op tafel en kan het CDA alsnog aanschuiven. Landsbelang zal dan het woord zijn waarmee de achterban tevreden gesteld zal moeten worden. Het is naturlijk een gok want voorlopig lijkt Rutte weer aan zet. Op dit moment moeten we echter toegeven dat de eerste ronde voor het CDA is. Of het ze siert is een ander verhaal.

De verrassing die geen verrassing is

Ondanks talloze peilingen, meningen van experts en voorspellingen van iedereen die er maar een beetje verstand van meende te hebben was de uitslag van de verkiezingen voor velen toch nog een verrassing. De VVD klapte een behoorlijk stuk terug ten opzichte van de peilingen, de PvdA kwam evengoed nog gevaarlijk dichtbij de toppositie en de PVV pakte meer zwevende stemmen dan iemand aan had zien komen. Hiermee werd de PVV, ondanks de monsterzege van de VVD, de grote winnaar van de verkiezingen. Maar hoe verrassend was dit nou echt? Het was bekend dat er nog veel zwevende kiezers waren en het was bekend dat de PVV hier al eerder van had kunnen profiteren. Dat veel Haagse politici in hun kennissenkring geen PVV-kiezers hebben, dit geldt voor velen overigens, wil niet zeggen dat ze er niet zijn. Op de een of andere manier leek het weer niet tot Den Haag door te dringen dat er veel mensen zijn die zich aangesproken voelen door de PVV en deze partij werkelijk een partij is geworden die niet genegeerd kan worden. Het CDA en de VVD hielden de PVV enkel dichtbij om kiezers van de rechterflank aan te trekken en de beide achterbannen leken dit te accepteren. Nu een dergelijke samenwerking daadwerkelijk recht lijkt te gaan doen aan de verkiezingsuitslag en dus een reële optie is, begint de achterban van zowel het CDA als de VVD alsnog te morren. Dat is toch niet wat ze wilden. Rutte spreekt van een buitengewoon complexe situatie door een buitengewoon complexe verkiezingsuitslag en lijkt zich op deze manier vooral te excuseren voor de coalitieoptie met de PVV. Ook hij spreekt erover alsof hij met een verrassing te maken heeft en neemt er geen enkele verantwoordelijkheid voor. Als de uitslag dichter bij de peilingen had gelegen was de situatie echter niet minder complex geweest en had de PVV ook al een serieuze onderhandelingspartner moeten zijn. Ondertussen loopt Wilders zelfverzekerd en goedgehumeurd over het Binnenhof. Hij is vast van plan om mee te gaan regeren en zal er alles aan doen om dit te bereiken. Hij heeft zijn AOW-standpunt al bespreekbaar verklaard en zegt zich zo 'constructief mogelijk' op te stellen. Overigens hoor ik geen enkele PVV-stemmer met een coalitievoorkeur of zelfs maar een mening hierover. De PVV-stemmer heeft een middelvinger opgestoken tegen de zittende politici om zich vervolgens weer terug te trekken achter voordeuren en vitrages, de rest van het land vooralsnog in verwarring achterlatend.

Beslist de kiezer?

In de debatten van de afgelopen week komt steeds vaker het woord 'breekpunt' terug. Steeds vaker wordt er dus door lijsttrekkers gezegd wat ze niet willen in termen van samenwerking, maar wat ze wel willen na 9 juni blijft veelal onduidelijk. Nederland is nog steeds een coalitieland en er zal dus na 9 juni samengewerkt moeten worden door 2,3 of misschien wel 4 verschillende partijen. Een breekpunt benoemen gaat dus betekenen dat een partij of nu al zegt zich niet aan te sluiten bij een een coalitie die haaks staat op hun breekpunt, of dat de kiezers nu al voor de gek gehouden worden door iets voorgespiegeld te krijgen waaraan partijen zich toch niet houden. Alle partijen beloven nu van alles, maar de praktijk is dat deze ideeën alleen bestaan in hun verkiezingsprogramma. Er is geen partij die zijn verkiezingsprogramma volledig uit kan en zal voeren, want er is geen partij die een absolute meerderheid zal behalen of zelfs maar in de buurt hiervan zal komen. De coalitie waarin een partij terecht komt bepaalt dus in grote mate in welke richting hun plannen bijgesteld moeten worden om samen te kunnen regeren. Ik erger me dan ook aan de wazigheid die politici laten bestaan omtrent hun coalitievoorkeuren. De uitspraak 'de kiezer beslist' is een wassen neus, omdat zelfs de partij die wint in principe zijn plannen aan moet passen aan een andere, voor de kiezer niet te bepalen, partij of in het uiterste geval in de oppositie kan belanden. De kiezer wordt nu bijna gedwongen om tactisch te gaan stemmen, inplaats van te stemmen op de partij waarmee ze werkelijk de meeste affiniteit heeft. Een stem op de SP kan bijvoorbeeld heel sympathiek zijn, maar als de PvdA niet voldoende stemmen krijgt om de grootste te worden, zal de VVD een rechts kabinet kunnen willen vormen en draagt je linkse stem dus bij aan een rechts kabinet.. Hoe staan de zaken er voor als we af mogen gaan op de afgelopen debatten:
- CDA gaat waarschijnlijk niet de grootste worden en flirt ernstig met de VVD. Zet zich af tegen PvdA.
- PvdA lijkt vooralsnog te lijden onder de matige debattechnieken van Cohen en de rommelige campagne. Geen coalitievoorkeur gehoord, hoopt nog steeds de touwtjes in handen te krijgen.
- VVD gedraagt zich alsof ze op eenzame hoogte staan. Benoemt een nieuw paars als uiterst onwaarschijnlijk, maar pakt de handreiking van het CDA ook niet aan
- D66 is volgens mij de enige partij die duidelijk een coalitievoorkeur uitgesproken heeft (hulde!): een paars+ kabinet. Daarnaast heeft Pechtold zijn voorkeur uitsproken voor Cohen als premier, gedurfd en eerlijk.
- GroenLinks wil het liefst een linkse coalitie, maar heb ik niet in horen gaan op reële opties
- PVV moeilijke partner, heeft net als CDA hypotheekrenteaftrek als breekpunt benoemd en lijkt zo alleen te passen in een uiterst rechts kabinet
- SP zo links mogelijk, uiteraard, maar lijkt zich al geschikt te hebben in een rol in de oppositie
- CU zet zich opvallend hard af tegen het CDA en kiest daardoor nu al voor een rol in de oppositie
De Politiek app geeft je de mogelijkheid om naar aanleiding van verschillende peilingen simpel uit te rekenen welke combinatie een meerderheid op zal leveren. Hoe betrouwbaar deze peilingen zijn valt natuurlijk te bezien. Het uitspreken van een coalitievoorkeur zou niet alleen eerlijk zijn naar de kiezer, het zou ook inhoudelijk wat toe kunnen voegen aan het debat. Nu gaat het vooral over de debatkwaliteiten van de verschillende lijsttrekkers, hun oneliners en hun eventuele blunders. Een nationale bekvechtcompetitie noemde Maarten van Rossem het laatste lijsttrekkersdebat. Leuk wellicht om naar te kijken en om over te praten, maar je bestuurt er geen land mee. Onder het mom 'laat de kiezer beslissen op 9 juni' wordt de werkelijke richting straks weer uitgezet op een geheime lokatie ergens in het land achter gesloten deuren. Wat gaat het dus worden: kiezen vanuit overtuiging of vanuit tactische overwegingen? Ik vind het moeilijk.

Radio1 Lijsttrekkersdebat

Het lijsttrekkersdebat van radio 1 is berucht geworden in de vorige verkiezingen, omdat Balkenende daar zijn beroemde uitspraak richting Wouter Bos deed: u draait en u bent niet eerlijk. Deze uitspraak was overigens volstrekt niet spontaan, maar van te voren klaargezet door volgens mij Jack de Vries. Jack is niet meer en Balkenende wist op mij in dit debat geen indruk te maken. Het hielp ook niet dat hij in de tweede debatsronde bij de kleine partijen geplaatst werd: Balkenende in debat met Verdonk en Roeme is natuurlijk voor niemand erg interessant. Hij probeerde er nog wat van te maken door Verdonk om haar mening te vragen, maar ik weet niet eens meer waar dat over ging of wat haar antwoord was; het was volstrekt oninteressant. Wel interessant was het debat tussen Cohen en Rutte over veiligheid en integratie. Wat een heerlijke keuze om dit zonder Verdonk en zonder Wilders, die niet aanwezig was, en hun simplistische one-liners te doen. Rutte nam echter deze rol over en ging op de populistische toer. Hij viel Cohen hard aan op zijn veiligheids- en integratiebeleid in Amsterdam, iets wat op mij nogal plat en irreeel overkwam. Het werd echter onder de luisteraars/kijkers meer toegejuicht dan afgewezen als ik op de reacties op Twitter af mag gaan, en Ruttes opmars lijkt vooralsnog niet te stoppen. Er leek overigens een groot verschil in de beleving van het debat te zijn tussen de mensen die slechts luisterden en de mensen die meekeken via internet of politiek24. Bij de luisteraars leek Rutte het beter te doen met zijn stevige en dominante uitspraken. Cohen kwam bij kijkers over het algemeen beter uit de bus dan bij de luisteraars. Zijn rustige uitstraling werd door velen als positief ervaren, maar die kon hij op de radio blijkbaar onvoldoende overbrengen. Pechtold en Halsema gingen veel inhoudelijker te werk en kwamen weer eens tot de conclusie dat ze veel raakvlakken hadden. In campagnetijd is dat niet zo spannend en er werd wat honend op gereageerd, maar uiteindelijk is dat wel waar het om gaat. Het land moet immers geregeerd worden, zoals Pechtold meerdere malen aangaf. Op het einde van het debat probeerde hij bij zijn collega-lijsttrekkers nog uitspraken te ontlokken over voorkeurcoalities, maar dit lukte niet. De kiezer beslist op 9 juni was het antwoord, maar we weten allemaal dat dat niet zo gaat werken. Overigens was het Balkenende die als enige het nieuws haalde met een uitspraak: hij verklaarde de hypotheekrenteaftrek als breekpunt bij coalitievormingen.

Waar gaat het heen met Job Cohen?

Het NOVA-optreden van Job Cohen is inmiddels uitgebreid bekritiseerd in de media. Het lijkt wel of iedereen er een mening over had. Deze meningen gingen over de manier waarop hij zat, de manier waarop hij praatte en natuurlijk ook over de inhoud. Hij zou onzeker overkomen en duidelijk te weinig weten van de economie. Te slecht voorbereid zei de een, overvoorbereid zei de ander. Feit was dat daar niet de sterke, overtuigde winnaar zat die de PvdA dacht in huis te hebben gehaald. Wat is hier aan de hand? Ten eerste lijkt het er sterk op dat een deel van Nederland, als een goede Nederlandse traditie, zit te wachten op welke aanleiding dan ook om Cohen naar beneden te halen. Je hoofd zo ver boven het maaiveld uitsteken als hij doet of men hem laat doen, dat vindt de media op zijn minst uitdagend. Dat vraagt dus om het betere hak- en sneerwerk. Uitspraken van Cohen worden uitvergroot en veelal negatief benaderd. Hij wordt gevraagd aan normen te voldoen die wellicht helemaal niet reëel zijn en waarvan het nog maar de vraag is of zijn collega-lijsttrekkers er aan voldoen. Daar hoor je overigens nauwelijks iemand over. Er was van uit gegaan dat Cohen's zwakke plek de economie zou zijn en alles lijkt er op gericht om dit te bewijzen. De andere kant van het verhaal ligt natuurlijk bij de PvdA zelf. In een professioneel gevoerde campagne als die van een grote politieke partij zou je verwachten dat men bepaalde zaken aan zou kunnen zien komen. De vragen die gesteld werden in NOVA waren deels misschien aan de flauwe kant, maar een man als Cohen zou die gemakkelijk moeten kunnen pareren. Daarbij zou de campagneleiding moeten weten hoe belangrijk het is hoe iemand over komt en hoe de media je kan maken en breken. Dit aspect moet je tot in de puntjes beheersen en kunnen gebruiken. De PvdA zou alleen al om de desastreus verlopen campagne met Melkert destijds op alles voorbereid moeten zijn en zich niet moeten laten verrassen door zelfoverschatting op welk vlak dan ook. Tot nu toe komen de meeste uitspraken van Cohen klunzig in de media terecht en heeft hij zijn comfortzone nog niet gevonden. Zou Cohen dan toch te weinig tijd hebben om zich aan te passen na al die jaren in de eilandfunctie van burgemeester? Den Haag is toch niet nieuw voor hem en optreden in de media en de politiek ook niet. Zijn toespraak in de relatief veilige omgeving van het PvdA-congres was dan ook hartstikke sterk. Die vorm zal Cohen snel terug moeten vinden, want ondertussen wachten Balkenende en Rutte hun beurt in de luwte rustig af. Hoe minder media hoe beter, lijkt de aanpak van deze mannen, en die aanpak lijkt vooralsnog te werken. De verkiezingscampagne van 2010 komt zo met horten en stoten op gang en geeft de kiezer voorlopig nog weinig redenen om weer vertrouwen in de politiek te krijgen. Er moet nog heel wat gebeuren.

Waarom is de burger boos?

In dit zeer goed getimede boek vertelt Maarten van Rossem over het hedendaags populisme. De grote kracht van Maarten van Rossem is om orde aan te brengen in complexiteit, om zaken uit te leggen op een voor iedereen begrijpelijke manier. Hij wekt hierbij vaak de schijn objectief te zijn, of in ieder geval vanuit dusdanig veel kennis en inzicht te schrijven dat er sprake is van waarheid. Dat zou storend kunnen zijn, ware het niet dat ik graag luister naar Maarten van Rossems waarheid, hoe gekleurd soms ook. In dit boek beschrijft hij hoe populisme werkt, onder andere door de betekenis die de LPF heeft gehad in de geschiedenis van de Nederlandse politiek aan te geven en te beschrijven welke plaats deze beweging innam. Hij gaat hierbij in op de rol van Pim Fortuyn en geeft een overzicht van de gebeurtenissen rond de verkiezingen van 2002 om vervolgens een link te leggen met het hedendaagse politieke landschap. Het fijne aan Maarten van Rossem vind ik dat hij de zaken zo heerlijk kan relativeren. Hij is ook nooit bang om een enigszins controversieel standpunt in te nemen. In Waarom is de burger boos? geeft van Rossem een duidelijke visie op wat er gebeurt in Nederland aan de rechterzijde van het politieke spectrum. Volgens van Rossem bevindt 20% van de kiezer zich in deze hoek, iets wat overeen komt met het aantal kiezers dat eerst op de LPF stemde en wat nu richting Wilders neigt. Deze mensen gaan niet radicaal veranderen van levensvisie, de vraag is slechts welke partij hierbij aan wil sluiten. De VVD is in de loop der jaren de grip op deze groep grotendeels verloren, door gematigd beleid en een gematigd politiek leider als Mark Rutte. Deze maakt af en toe wel wat boksbewegingen naar rechts, maar weet de rechterkant niet terug te winnen. Zo bezien lijkt de opdracht voor de VVD simpel: beweeg, met beleid, naar rechts en neem zo Wilders de wind uit de zeilen. Van Rossem verwoordt hierbij ook scherp wat de wisselwerking is tussen het bewegen van de economie en de behoefte van de kiezer. De een zal hierop sterker reageren dan de ander, maar reageren doen we allemaal, inclusief de politiek zelf. Het meest prettige aan de boeken van Maarten van Rossem vind ik dat alles uiteindelijk wel mee blijkt te vallen. Hij zet in perspectief, relativeert en legt uit, dit alles op zijn gebruikelijke mopperige toon. Waarom is de burger boos? is een lekker en toegankelijk boek, zeer goed getimed en voegt absoluut iets toe.